بسوى غير مشهود ، با وجود مشاهده ، شرك است ، و فرق ميان دو عبارت به اين نحو به نظر مىآيد : كه در اوّل مراد حركت مخصوص است كه از مشاهده ناشى است كه از آن حركت كند بسوى غير آن ، و در عبارت ثانيه هر حركتى كه مقارن با مشاهده باشد شرك است ، زيرا كه حركت و سكون دليل اختيار و نظر بر هستى خود است ، و معنى ديگر اينكه نه در حالت مشاهده و نه پس از مشاهده حركت و طلب بسوى آثار شرك است و غير از دلدار طلب ديگران ممنوع است و طلب ساقط است . و نفى الإرادة فى المشاهدة كفر يعنى اراده را از خود نفى كردن و از حق دانستن در اين حال كفر است و اين در اوايل مشاهده است كه هنوز سلب اختيار به كلى نشده يا اينكه نفى اراده دلالت مىكند بر رؤيت وجود خود و با رؤيت وجود خود مشاهده غلبه ندارد پس كفر بودن اين باعتبار پوشيدن روى مشاهده و مشهود است و اين معانى نظر به ظاهر است معنى ديگر نفى ارادت و مريدى در مشاهده و خود را مستغنى دانستن از مراد و شيخ مربى در مذهب اهل سلوك كفر است و معنى ديگر نفى اراده حق كردن كه عبارت از اراده شيخ است و گمان اينكه اين مشاهده از مجاهدات و استعداد خود مشاهد است كفر است يا نفى لوازم ارادت كه عمل و طاعت است خلاف حق و ستر اوست و اللّه اعلم . قوله قس « المراقبة حفظ علم المشاهدة مراقبه كه توجه تام به مبدأ است با تعظيم و نسيان غير حق حفظ علم مشاهده است يعنى در مشاهده عين است نه علم و در مراقبه حفظ علم مشاهده است چنانچه توضيح فرموده كه : المراقبة علم اليقين و المشاهدة عين اليقين كه مراقبه علم اليقين است و مشاهده عين اليقين . من وجد حسّه فى المراقبة فالمراقب وكّل فى وقته الى نفسه يعنى هركس دريابد حسّ خود را در مراقبه ، پس مراقب با كسر قاف موكّل شده بسوى نفس خود در وقت خود ، يعنى حقّ او را به خود واگذاشته و بنفس خود مشغول نموده است ، يا مراقب با فتحه قاف كه حق است كه موكول كرده او را در وقت خود بسوى نفس خود قوله قس « المشاهدة علم لا بالأخبار مشاهده علمى است به حق كه با اخبار كسى و نقلى نيست از حق بلكه علم رؤيت و سماع از حق است .